Evhadiye Hareketi ve Şeyh Evhadü’d-din Hâmid El-Kirmânî Üzerine Derinlemesine Bir İnceleme

Mikail Bayram’ın kaleme aldığı “Evhadiye Hareketi ve Şeyh Evhadü’d-din Hâmid El-Kirmânî” adlı eser, Anadolu Selçuklu döneminin önemli bir tasavvuf hareketini ve onun kurucusunu detaylı bir şekilde ele almaktadır. Yazar, daha önceki çalışmalarında Ahi Evren üzerinden Ahilik teşkilatının yapısını, İslam ve tasavvuf anlayışını irdelemişti. Bu eserinde ise Ahi Evren’in şeyhi olan Evhadü’d-din Hâmid El-Kirmânî’nin Anadolu’daki etkilerini ve Evhadiye hareketinin oluşumunu inceliyor.

Evhadiye hareketinin, Anadolu Selçuklu döneminde Türkmenlere maddi ve manevi destek sağlamak amacıyla ortaya çıktığı bilinmektedir. Tasavvuf ve tarikat konuları, tarih boyunca tartışmalı bir alan olmuştur. Bazı görüşler, tasavvufu İslam ile bağdaşmayan bir mistik anlayış olarak değerlendirirken, diğerleri onu şeriatla uyumlu bir yol olarak görmekte ve insanın iç zenginliğine katkı sağladığını savunmaktadır.

Türklerde tasavvuf düşüncesinin kökleri, Hâce Ahmed Yesevi’nin kurduğu Yesevilik tarikatına kadar uzanmaktadır. Evhadiye tarikatı ise, Türkmenlerin Anadolu’ya yerleşmesiyle birlikte onlara yönelik maddi ve manevi çabaları içermektedir. Şeyh Evhadü’d-din Hâmid El-Kirmânî, genç yaşta ilim öğrenmek için Bağdat’a gitmiş ve daha sonra Anadolu’ya yerleşerek göçebe Türkmenlerin şehirleşmesine ve meslek edinmelerine yardımcı olmuştur.

Anadolu’daki Müslüman Türklerin, dönemin halifesi Nasır li Dinillah tarafından meslek sahibi olmaları yönünde teşvik edilmeleri, bu çabaların bir parçasıdır. Halife, bu görevi Evhadü’d-din Hâmid El-Kirmânî’ye vermiştir. Bu durum, dönemin anlayışı gereği bir ekip çalışması olarak değerlendirilmiştir. Tasavvuf, bu bağlamda hem bir düşünüş biçimi hem de bir tarikat yapısı olarak Evhadiye hareketinde şekillenmiştir.

Mikail Bayram, eserinde Evhadü’d-din Hâmid El-Kirmânî’nin hayatını, Evhadiye tarikatını ve onun halifelerini detaylı bir şekilde ele almaktadır. Eser, dört ana bölümden oluşmakta ve her bölümde konular derinlemesine incelenmektedir. Yazar, Anadolu’nun kültürel yapısını anlamanın Selçuklular dönemindeki dini grupları iyi analiz etmeye bağlı olduğunu vurgulamaktadır.

Evhadiye hareketi, Anadolu Selçukluları döneminde güçlü bir fikir hareketi olarak öne çıkmış, Ahiler ve Türkmenler bu hareketin içinde yer almıştır. Bu dönemdeki sosyal ve siyasi mücadelelerin büyük ölçüde Evhadiye hareketine dayandığı anlaşılmaktadır. Bayram, bu tarikatın tüm yönleriyle bilinmesinin, dönemin sosyal, siyasi ve kültürel olaylarının anlaşılması açısından önemli olduğunu belirtmektedir.