Yalnızız Romanı: Simeranya Üzerinden Ütopya Okuması

Yalnızız romanı, Peyami Safa’nın Simeranya tasarımı üzerinden eğitim, sağlık, ekonomi, ahlak ve Doğu-Batı gerilimine özgün bir ütopya önerisi sunuyor.

Serpil Cebeci imzalı değerlendirme, ütopya düşüncesini Thomas More’un klasik eseri ile Peyami Safa’nın Yalnızız romanı üzerinden karşılaştırıyor. Çalışmanın merkezinde ise Safa’nın romanda Samim karakteri aracılığıyla tasarladığı Simeranya bulunuyor.

Ütopyalar, toplumların siyasal, ekonomik ve ahlaki krizlerine karşı geliştirilen alternatif düzen arayışlarının edebiyattaki başlıca biçimlerinden biri olarak öne çıkıyor. Thomas More’un 1516’da kaleme aldığı Ütopya, İngiltere’deki sosyal ve ekonomik sorunları doğrudan eleştirmek yerine hayali bir ada düzeni üzerinden tartışıyor. Böylece yazar, ideal toplum tasarımı aracılığıyla dönemin yönetimine yönelik eleştirilerini ve çözüm önerilerini dile getiriyor.

Türk edebiyatında bu yaklaşımın dikkat çekici örneklerinden biri, Peyami Safa’nın Yalnızız romanı içinde kurduğu Simeranya’dır. Simeranya yalnızca hayali bir ülke olarak kalmaz; insan, toplum, eğitim, sağlık, çalışma hayatı ve ahlak konularındaki düşüncelerin bütünlüklü bir ifadesine dönüşür. Safa, görüşlerini çoğu zaman doğrudan anlatmak yerine karakterlerinin dünyası ve karşılaştıkları çatışmalar üzerinden görünür kılar.

Peyami Safa’nın edebi evreninde Doğu ile Batı arasındaki gerilim önemli bir yer tutar. Geleneksel değerleri temsil eden karakterlerle modernleşme ve Batılılaşma arzusundaki kişiler, yalnızca bireysel özellikleriyle değil, temsil ettikleri zihniyetlerle de anlam kazanır. Fatih-Harbiye karşıtlığından farklı enstrümanlara, şehir hayallerinden Avrupa tutkularına kadar birçok unsur, toplumun yaşadığı yön arayışını ve kimlik bunalımını yansıtır.

Yalnızız romanı, Samim, Besim ve Meral’in çevresinde gelişen olaylarla bu çatışmaları derinleştirir. Samim daha manevi ve sorgulayıcı bir çizgiyi, Besim haz ve madde merkezli yaşamı, Meral ise iki dünya arasında kalan kararsızlığı temsil eder. Romanın olay örgüsü bu karakterler üzerinden ilerlerken, Samim’in tasarladığı Simeranya da yaşanan sorunlara alternatif çözümler sunan düşünsel bir alan olarak ortaya çıkar.

Simeranya’da eğitim ve sağlık anlayışı

Simeranya’nın en belirgin özelliklerinden biri, eğitimi yalnızca okul ve sınavlarla sınırlamamasıdır. Bu hayali toplumda farklı seviyelere yönelik okuma salonları, laboratuvarlar, atölyeler, müzik, tiyatro, sinema ve spor merkezleri bulunur. İnsanların her yaşta bu imkânlardan yararlanabilmesi, hayat boyu öğrenme fikrinin modelin temel unsurlarından biri olduğunu gösterir.

Simeranya pedagojisinde öğretmenin görevi, bilgiyi hazır biçimde aktarmaktan çok öğrenciye rehberlik etmektir. Öğrenmenin kişinin kendi merakı, araştırması ve deneyimiyle gerçekleşmesi savunulur. Çocuklar ve gençler yetenekleri doğrultusunda staj yapar, çalışma hayatını tanır ve gerektiğinde mesleklerini değiştirebilir. Safa böylece insanı mekanik bir üretim aracı olarak değil, gelişme ve yön değiştirme kapasitesine sahip manevi bir varlık olarak ele alır.

Romanda sağlık anlayışı da insanı yalnızca bedensel bir mekanizma olarak görmez. Simeranya’da tedavinin temel amacı, hasta ile hastalığı arasındaki çatışmayı anlamak ve ortadan kaldırmaktır. Hastalığın geçmiş yaşamla, ruhsal durumla ve kişinin yaşadığı çaresizliklerle ilişkisi araştırılır. Bu yaklaşım, doktor-hasta ilişkisinde yalnızca tıbbi müdahaleyi değil, hastanın hikâyesini ve psikolojik durumunu da önemli kabul eder.

Çalışma hayatı ve sosyal adalet

Simeranya’nın ekonomik düzeni, kazanç ile liyakat arasında denge kurma fikrine dayanır. Safa’nın tasarımında kişinin geliri, sahip olduğu sermayeden çok yaptığı işteki yetkinliği ve emeğiyle ilişkilendirilir. Sermaye sahibi olan kişiye sınırsız kâr hakkı tanınmaz; işin yürütülmesindeki sorumluluğu ve riski dikkate alınır. Kazançların belirlenmesi ise çeşitli meslek ve işçi temsilcilerinin denetimine bırakılır.

Bu modelde amaç, zengin ile yoksul arasındaki farkı azaltmak ve emeğin karşılığını adil biçimde dağıtmaktır. Çalışmamak kabul edilmezken, sendikalar ve meslek kuruluşları ekonomik düzenlemelere ilişkin görüş bildirebilir. Safa, kendi döneminin ekonomik sistemlerini tartışırken hiçbir modelin hayatın bütün ihtiyaçlarına tam olarak cevap vermediğini vurgular ve Simeranya üzerinden liyakate dayalı bir denge arar.

Thomas More’un Ütopya eserinde ise özel mülkiyetin bulunmadığı, kaynakların toplumun ihtiyaçlarına göre dağıtıldığı bir düzen tasarlanır. Ütopya’daki şehirlerde ortak yasalar ve kurumlar geçerlidir; halkın temsilcileri yönetim toplantılarına katılarak sorunları ve çözüm önerilerini gündeme getirir. Altın ve değerli taşlar toplumsal itibar ölçüsü olmaktan çıkarılır, köy çalışmalarıyla şehir yaşamı arasında dönüşümlü bir düzen kurulur.

İki eser arasındaki önemli ayrımlardan biri, mülkiyet ve ekonomik düzen konusundadır. More’un adasında özel mülkiyet tamamen ortadan kaldırılırken Simeranya’da mülkiyet varlığını sürdürür; ancak gelir ve toplumsal konum liyakat ilkesiyle sınırlandırılır. Her iki model de açlığı, yoksulluğu ve hırsızlığı doğuran koşulları ortadan kaldırmayı amaçlasa da bu hedefe farklı yollarla ulaşır.

Doğu-Batı gerilimi ve manevi arayış

Safa’nın Simeranya tasarımı yalnızca kurumlara ilişkin bir program değildir. İnsan doğası, fanilik duygusu ve maddi değerlerle manevi değerler arasındaki mücadele de bu dünyanın temel meseleleri arasında yer alır. Romanda insanın geçicilik karşısında para, lüks, şehvet ve kibir gibi unsurlara yönelmesi ile aşk, fedakârlık, vatan, millet ve inanç üzerinden kalıcı bir anlam araması karşı karşıya getirilir.

Besim’in sorgulamaları da bu bağlamda önem kazanır. Varlık, yokluk ve ölüm üzerine düşünen karakter, insanın yalnızca madde ve teknoloji aracılığıyla açıklanamayacağını savunur. Bu yaklaşım, Simeranya’nın materyalist bir dünya görüşünü reddeden ve insanın manevi boyutunu merkeze alan niteliğini ortaya koyar.

Thomas More ile Peyami Safa’nın eserleri farklı tarihsel koşullarda ortaya çıkmış olsa da iki yazar da mevcut düzenin sorunlarını hayali toplumlar aracılığıyla tartışır. More, İngiltere’deki yönetim, adalet ve yoksulluk meselelerine karşı ortak mülkiyete dayalı bir ada düzeni önerirken Safa, Simeranya ile eğitimden çalışma hayatına, sağlıktan insanın manevi gelişimine uzanan daha geniş bir model kurar.

Sonuç olarak Yalnızız romanı, yalnızca Samim, Besim ve Meral’in yaşadığı çatışmaları anlatan bir eser değildir. Roman, Simeranya aracılığıyla dönemin toplumsal ve ahlaki sorunlarını tartışır; insanın nasıl eğitilmesi, çalışması, iyileşmesi ve anlam araması gerektiğine ilişkin bir düşünce çerçevesi sunar. Peyami Safa’nın ütopyası, bu yönüyle Türk edebiyatında üzerinde daha fazla durulmayı hak eden özgün toplum tasarımlarından biri olarak öne çıkar.

Eser: Yalnızız
Yazar: Peyami Safa
Yayınevi: Ötüken Neşriyat