Sezar Dosyaları: Suriye’deki İşkencenin Karanlık Yüzü
Sezar Dosyaları, Suriye rejiminin hapishanelerindeki sistematik işkenceyi gözler önüne seren belgelerle dolu bir arşivdir.
Ali Yekta Bey/ GZT-Mecra
Sezar Dosyaları: Suriye hapishanelerinden dünyaya sızan tanıklık
2011 yılında Suriye’de patlak veren halk ayaklanması, hızla kanlı bir baskı sürecine dönüşmüştü. Esed rejiminin muhalifler, siviller ve gözaltına alınan binlerce kişiye yönelik uyguladığı sistematik şiddet, uzun süre gizli kalmıştı. Rejimin istihbarat ve güvenlik güçleri, hapishaneleri sadece tutuklama ve sorgulama alanları olarak değil, aynı zamanda cezalandırma, yıldırma ve yok etme merkezleri olarak kullanmaktaydı.
Bu karanlık ortamdan çıkan Ferid el-Mezhan, “Sezar” kod adıyla anılan bir asker, Suriye rejiminin hapishanelerinde yaşanan işkence ve ölümleri belgeleyen fotoğrafları dünyaya sızdırarak önemli bir ifşaat gerçekleştirmişti.
Ferid el-Mezhan, Suriye ordusunda askerî polis olarak görev yapıyordu. Görevi, rejim hapishanelerinde hayatını kaybeden tutukluların cesetlerini fotoğraflamak ve bu fotoğrafları resmi kayıtlara geçirmekteydi. Rejim, her bir tutuklunun ölümü için sistematik bir belge düzeni oluşturmuştu; cesetler numaralandırılıyor, üzerlerine kâğıtlar yerleştiriliyor ve ölüm nedenleri genellikle “kalp krizi” veya “solunum yetmezliği” gibi yanıltıcı ifadelerle kaydediliyordu. El-Mezhan, bu görevi sırasında her gün yüzlerce cansız bedenle karşılaşmış, açlık, işkence, enfeksiyon ve sistematik kötü muamele sonucu ölen insanların izlerini objektifine yansıtmıştır.
El-Mezhan, zamanla gördükleri karşısında vicdanî bir kırılma yaşamış ve bu belgelerin yalnızca rejimin iç yazışmalarında kalmasının büyük bir suç ortaklığı anlamına geldiğini düşünmüştü. Hapishanelerdeki ölümlerin münferit olmadığını, aksine merkezi bir politika doğrultusunda yürütüldüğünü fark etmişti. Vücutlarda görülen kırıklar, yanık izleri, boğulma belirtileri ve aşırı zayıflık, sistematik işkencenin açık delilleri haline gelmişti. El-Mezhan, bu fotoğrafları gizlice kopyalamaya ve dijital ortamda saklamaya başlamıştı.
Yaklaşık iki yıl boyunca binlerce fotoğrafı büyük bir risk altında toplamıştı. Rejim güvenlik birimleri içinde en ufak bir şüphe, işkence ya da infazla sonuçlanabilirdi. Ancak el-Mezhan, görev yaptığı birimlerdeki denetim boşluklarından yararlanarak fotoğrafları dışarı çıkarmayı başarmıştı.
2013 yılında Suriye’den kaçtığında, yanında yaklaşık 55 bin fotoğraf bulunuyordu. Bu fotoğraflar, on binlerce tutuklunun işkence altında hayatını kaybettiğini belgeleyen, eşi benzeri görülmemiş bir arşiv oluşturmuştu.
El-Mezhan’ın ulaştırdığı belgeler, kısa sürede uluslararası insan hakları örgütlerinin ve hukukçuların dikkatini çekmişti. Fotoğraflar, bağımsız adlî tıp uzmanları tarafından incelenmiş ve büyük ölçüde doğrulanmıştı. Uzman raporları, görüntülerdeki cesetlerin büyük çoğunluğunun ağır işkenceye maruz kaldığını, aç bırakıldığını ve bilinçli şekilde ölüme terk edildiğini ortaya koymuştu. Bu raporlar, Esed rejiminin hapishanelerinde işkencenin sistematik ve yaygın bir devlet politikası olarak uygulandığını net biçimde göstermişti.
Dünya kamuoyu, “Sezar Dosyaları” olarak anılmaya başlanan bu belgelerle sarsılmıştı. Daha önce tanık anlatımlarıyla dile getirilen işkence iddiaları, bu kez inkâr edilemeyecek görsel kanıtlarla desteklenmişti.
Fotoğraflar, Avrupa ve Amerika’daki parlamentolarda sergilenmiş, Birleşmiş Milletler’de yapılan oturumlarda gündeme gelmiştir.
İnsan hakları savunucuları, bu belgelerin İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana belgelenmiş en büyük devlet kaynaklı işkence arşivlerinden biri olduğunu ifade etmiştir.
Batılı ülkelerin hükümetleri, Sezar Dosyaları’nın ardından Esed rejimine yönelik söylemlerini sertleştirmiştir. ABD Kongresi’nde bu belgeler temel alınarak “Sezar Suriye Sivil Koruma Yasası” hazırlanmış; yasa, Esed rejimiyle iş yapan kişi ve kurumlara ağır yaptırımlar öngörmüş, Suriye’deki savaş suçlarına dolaylı yoldan katkı sunan aktörleri de hedef almıştır. Bu düzenleme, Sezar’ın sızdırdığı belgelerin somut bir siyasî ve hukukî karşılık bulduğunu göstermiştir.
Avrupa’da da benzer bir süreç yaşanmış; Almanya başta olmak üzere bazı ülkelerde, evrensel yargı ilkesi çerçevesinde Suriyeli eski istihbarat ve güvenlik görevlileri hakkında davalar açılmıştır. Bu davalarda Sezar Dosyaları, delil olarak dosyalara girmiştir.
Almanya’da görülen Koblenz davası, Esed rejiminin işkence sistemini yargı önüne taşıyan ilk büyük dava olarak tarihe geçmiştir.
Mahkeme sürecinde Sezar’ın fotoğrafları, tanık ifadeleriyle birlikte kullanılmış ve rejimin suçlarının hukuken de kayıt altına alınmasını sağlamıştır.
Ancak dünya kamuoyunun tepkisi yalnızca siyasî ve hukukî alanlarla sınırlı kalmamıştır. Medyada yayımlanan fotoğraflar, geniş kitlelerde derin bir sarsıntı yaratmıştır. Birçok insan, Suriye’de yaşananların soyut bir iç savaş anlatısından ibaret olmadığını, bireylerin yüzlerinde ve bedenlerinde somutlaşan bir vahşet olduğunu bu belgelerle daha net görmüştür. Buna rağmen uluslararası toplumun fiilî müdahalede yetersiz kaldığı yönündeki eleştiriler de artmıştır.
El-Mezhan, ifşaatın ardından uzun süre gizli bir kimlikle yaşamış; güvenliği gerekçe gösterilerek kamuoyuna açık şekilde konuşması sınırlı tutulmuştur. Ancak zamanla bazı belgesellerde ve oturumlarda tanıklığını paylaşmış, yaşadıklarını anlatmıştır.
Kendini bir kahraman olarak değil, “yapması gerekeni yapmış biri” olarak tanımlamıştır.
Suriye hapishanelerinde gördüklerini unutmasının mümkün olmadığını, bu yüzden sessiz kalamayacağını ifade etmiştir.
Sezar Dosyaları, aynı zamanda uluslararası hukuk sisteminin sınırlarını da gözler önüne sermiştir.
On binlerce ölüm açıkça belgelenmiş olmasına rağmen, Esed rejiminin tepe kadrosu uzun süre doğrudan bir uluslararası mahkemede yargılanmamıştır.
Bu durum, güç dengelerinin ve siyasî çıkarların, adalet arayışının önüne nasıl geçtiğini bir kez daha ortaya koymuştur. Ancak belgeler, ileride açılabilecek davalar için kalıcı bir arşiv oluşturmuştur.
Suriye’de savaş yıllar içinde farklı evrelerden geçmiş, cepheler değişmiştir. Ancak Sezar’ın sızdırdığı belgeler, rejimin hapishanelerinde yaşananların savaşın yan ürünü değil, bizzat merkezi bir baskı ve imha politikasının parçası olduğunu göstermiştir. Bu yönüyle Sezar Dosyaları, yalnızca Suriye tarihinin değil, modern çağın en çarpıcı insan hakları belgelerinden biri olarak kayda geçmiştir.
