Hocalı Katliamı: 613 Masumun Hayatını Kaybettiği Olay

26 Şubat 1992 tarihinde Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesindeki Hocalı kasabasında meydana gelen ve Azeri sivillerin Ermeni güçleri tarafından hedef alındığı katliam, tarihe kara bir leke olarak geçti. Bu olayda, İnsan Hakları İzleme Örgütü tarafından, Dağlık Karabağ’ın işgali sonrası gerçekleşen en büyük sivil katliamı olarak tanımlandı. Resmi verilere göre, katliamda 106 kadın ve 83 çocuk da dahil olmak üzere toplam 613 Azeri vatandaşı hayatını kaybetti.

Hocalı katliamının nasıl gerçekleştiği ise oldukça trajik bir hikaye barındırıyor. Ermeni kuvvetleri, 336. Sovyet Mekanize Alayı’nın desteği ile, Hocalı kasabasına saldırarak, kadın, çocuk ve yaşlı demeden insanlara acımasızca saldırdı. 1980’lerin sonlarında Sovyetler Birliği’nin çöküşü ile birlikte Azerbaycan ve Ermenistan arasında gerilimler artmaya başladı. Ermenistan, Dağlık Karabağ bölgesindeki Ermeni nüfusun fazlalığını öne sürerek, bu bölgenin kendisine ait olduğunu iddia etti. 1989 yılında yapılan nüfus sayımına göre, bölgedeki nüfusun %75’inin Ermenilerden oluştuğu belirtilse de, bu durumun arkasında Sovyetler Birliği’nin uzun yıllar süren politikaları yatıyordu. Uluslararası kuruluşlar tarafından da kabul edilen gerçek, Dağlık Karabağ’ın tarihi ve hukuki olarak Azerbaycan’a ait olduğuydu.

1988 yılında, Dağlık Karabağ’daki Ermenilerin Azerbaycan’dan ayrılma isteği, bölgedeki gerilimi daha da artırdı. Dağlık Karabağ Meclisi, Ermenistan’a bağlanma kararı alarak, Azerbaycan’ın tepkisini çekti. Azerbaycan, bu duruma karşılık olarak, Dağlık Karabağ’ın özerk statüsünü kaldırdı. Bu gelişmeler, iki ülke arasında savaşın patlak vermesine neden oldu. 1991 yılının sonlarında başlayan savaş, Ermenistan’ın lehine gelişti ve Rusya’nın desteği ile Ermeni güçleri bölgeyi işgal etmeye başladı. Hocalı’daki katliam, bu savaşın başlangıcında gerçekleşen bir trajedi olarak kaydedildi.

Hocalı, stratejik konumu nedeniyle Ermeni kuvvetleri için önemli bir hedef haline gelmişti. Kasaba, uzun süre boyunca yoğun top ateşine maruz kaldı ve abluka altına alındı. Katliamın yaşandığı dönemde, Hocalı’nın nüfusu yaklaşık 10 bin iken, kasabada 3 bin civarında Azeri bulunuyordu. 25 Şubat’ı 26 Şubat’a bağlayan gece, Ermeni güçleri, 83 çocuk, 106 kadın ve 70’den fazla yaşlı dahil olmak üzere toplam 613 kişiyi acımasızca katletti. Yapılan incelemelerde, birçok cesedin yakıldığı ve gözlerinin oyulduğu tespit edildi. Hamile kadınlar ve çocuklar da bu vahşetin kurbanı oldu.

Olayın ardından, Hocalı’da görev yapmış olan Ermeni komutan Monte Melkonyan, katliamdan bir gün sonra gördüklerini günlüğünde şöyle aktarmıştır: “Bir gece önce akşam 11 civarında, 2.000 Ermeni savaşçısı, Hocalı’nın üç tarafındaki yüksekliklerden ilerleyerek, kasaba sakinlerini doğudaki açılışa doğru sıkıştırmışlar. 26 Şubat sabahına kadar mülteciler, Dağlık Karabağ’ın doğu yüksekliklerine ulaşmış ve aşağıdaki Azeri kenti olan Ağdam’a doğru inmeye başlamışlardı. Buradaki tepeciklerde yerleşen sivilleri takip eden Dağlık Karabağ askerleri onlara ulaşmışlardı. Mülteci kadınlardan biri, İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne verdiği açıklamada, ‘Onlar sürekli ateş ediyorlardı’ demiştir.

Hocalı’da yaşanan bu katliama, Birleşmiş Milletler ve Batılı ülkelerden ciddi bir tepki gelmedi. Batılı ülkelerin bu tutumu ve Rusya’nın desteği ile Ermeni güçleri, kısa süre içinde Dağlık Karabağ ve çevresindeki bazı Azerbaycan topraklarını işgal etti. Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki bu savaş, 1994 yılına kadar devam etti. 1994 yılında iki taraf arasında ateşkes sağlansa da, sonrasında yapılan barış görüşmeleri bir sonuç vermedi.