Ramazan Kültüründe Mahya Geleneği: Tarihçesi ve Önemi

Mahya, Ramazan ayının ruhunu yansıtan ve şehirlerde manevi bir atmosfer oluşturan önemli bir gelenektir. Peki, mahya nedir? Mahya kelimesi, Farsça ‘ay’ anlamına gelen ‘mâh’ ile Arapça nisbet eki ‘-iyye’nin birleşiminden oluşmuş ve Osmanlıca’da ‘mâhiyye’ olarak kullanılmıştır. Zamanla, bu terim halk arasında Ramazan’a özgü ışıklı süslemeleri ifade eder hale gelmiştir.

Receb, Şâban ve Ramazan aylarının ‘üç aylar’ olarak adlandırılması gibi, mahya da doğrudan Ramazan ismi geçmeden bu aya özgü bir uygulama olarak tanımlanmıştır.

Mahya Geleneğinin Doğuşu

Mahya geleneği, camilerin özel gecelerde kandillerle aydınlatılması geleneğine dayanmaktadır. Bu uygulamanın kökleri oldukça derinlere inmektedir. 9. yüzyılda yaşamış tarihçi Fâkihî, Mescid-i Harâm’da yüzlerce kandilin bulunduğunu ve Ramazan ile hac dönemlerinde daha güçlü ışık veren kandillerin kullanıldığını belirtmiştir. Bu kandiller, direkler arasında gerilen iplerle taşınabilir şekilde asılmaktaydı.

Osmanlı döneminde de benzer uygulamalar, minareler arasında ip gerilerek kandillerle yazı ve motif oluşturma geleneğine ilham vermiştir.

Mahyanın Tarihçesi

Mahya uygulamasının tam olarak ne zaman başladığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, Osmanlılar döneminde 16. yüzyıl sonlarına ait minareler arasında ışıklı düzenlemelere dair tasvirler bulunmaktadır. III. Murad döneminde mübarek gecelerde minarelerin kandillerle donatılması için emirler verilmiş, II. Selim döneminde de benzer uygulamalar teşvik edilmiştir.

I. Ahmed döneminde Sultan Ahmed Camii’nin ibadete açılmasıyla mahya geleneği daha sistematik bir hale gelmiştir. 18. yüzyılda Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın tüm selâtin camilerine mahya kurulmasını emretmesi, bu geleneğin kurumsallaşmasını sağlamıştır. Mahya kurulumu için elverişli olmayan camilerin minareleri bile bu amaçla yükseltilmiştir.

Mahyacı: Osmanlı’nın Işık Sanatçıları

Ramazan ayında camilerin minareleri arasında asılan ışıklı yazılara mahya denirken, bu yazıları hazırlayan sanatçılara ise mahyacı denilmektedir. Mahyacılık, genellikle aile geleneği olarak babadan oğula geçerken, Osmanlı döneminde resmi yeterlilik gerektiren bir meslek haline gelmiştir. Adaylar, ilgili kurumlar tarafından sınavlara tabi tutulmuş ve ustalıklarını kanıtlamak zorunda kalmışlardır. Mahyacılar, yılın büyük bir kısmında çırak yetiştirirken, Ramazan ayında aktif olarak çalışırlardı. İstanbul dışında Edirne ve Bursa’da da mahya geleneği sürdürülmüş, Edirne’deki bazı camilere ‘kaftan giydirme’ adı verilen özel ışıklandırmalar yapılmıştır.

Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e uzun yıllar mahya ustalığı yapan Ali Ceyhan

Mahya Kurulumu: Gelenekten Modernizme

Mahya kurulumu, teknik bir uzmanlık gerektiren bir süreçtir. Öncelikle kareli kâğıt üzerinde tasarım hazırlanır ve kandillerin asılacağı noktalar belirlenir. Minareler arasında ana taşıyıcı ip gerilir, buna düşey ipler ve uçlarına bağlanan kandiller eklenir. Her akşam, kandillerin yağı tazelenir ve genellikle zeytinyağı kullanılır. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde kısa bir süre için ampul kullanılmış olsa da, estetik kaygılar nedeniyle bu uygulama terk edilmiştir. Günümüzde ise tamamen elektrikli sistemler kullanılmaktadır.

Mahyalarda Yer Alan İfadeler

Mahyalarda en sık rastlanan ifadeler arasında ‘Hoş geldin yâ Ramazan’, ‘On bir ayın sultanı’, ‘Leyle-i Kadir’ ve ‘Elveda’ gibi yazılar bulunmaktadır. Ayrıca Feth sûresinin ilk âyeti de tercih edilmektedir. Yazı türü olarak sülüs hattı kullanılırken, motif olarak çiçekler, kayıklar, köşkler, köprüler, cami siluetleri, tramvaylar ve ayyıldız gibi semboller yer almaktadır. Tek minareli camilerde ise daha kısa ibarelere yer verilmektedir. Üç panolu ve hareketli mahyalar gibi teknik açıdan gelişmiş örnekler de zamanla ortaya çıkmıştır.

1950’li yıllarda Fâtih Camii’nde kurulan “İlim Hayattır” mahyası

Eyüp Sultan Camii’nde “Bismillâh” mahyası (Hayat Mecmuası, sy. 13, 27 Mart 1959)

Günümüzde Mahya Kültürü

Sonuç olarak, mahya, İslâmî kandil geleneğinin Osmanlı estetik ve mühendislik anlayışıyla birleşerek özgün bir sanat formuna dönüşmesidir. Hem dini bir sembol hem de toplumsal iletişim aracı olarak, yüzyıllar boyunca şehir siluetini ve kolektif hafızayı şekillendirmiştir.