Fas seçimleri: Parlamento yarışında neler biliniyor?
Fas seçimleri, siyasi sisteme duyulan güven, düşük katılım, kadın ve gençlerin temsili, parti programları ve yeni hükümetin oluşumu açısından kritik önem taşıyor.
Faslı seçmenler, parlamentonun alt kanadı Temsilciler Meclisinin 395 üyesini belirlemek üzere 23 Eylül 2026’da sandık başına gidecek. Bu seçim, Kral 6. Muhammed’in tahta çıkışından bu yana yapılan altıncı genel seçim, Arap Baharı sonrasında gerçekleştirilen anayasa reformlarının ardından düzenlenen dördüncü parlamento seçimi olacak.
Fas seçimleri, sağlık, eğitim ve istihdam gibi kronik sorunlara çözüm üretme beklentisinin yüksek olduğu bir döneme denk geliyor. Ülke ayrıca Batı Sahra için özerklik planını ilerletmeye ve İspanya ile Portekiz’le birlikte 2030 Dünya Kupası’na hazırlanmaya çalışıyor. Hükümetten sosyal devlet reformlarını güçlendirmesi, işsizliği azaltması ve yeni kuşak siyasetçilere alan açması bekleniyor.
Ancak seçim süreci, özellikle gençler arasında siyasi katılımın gerilemesi ve temsil kurumlarına duyulan güvenin zayıflaması gölgesinde yürütülüyor. Faslı gazeteci ve siyasi analist Rachid Lamsallam, yeni parlamentonun hem ülkenin siyasi ve ekonomik meseleleriyle yüzleşebilecek bir yasama organı oluşturması hem de büyük kalkınma ve altyapı projelerini hayata geçirebilecek bir hükümet kurması gerektiğini belirtiyor.
Fas Kuzey Afrika Araştırmalar ve Çalışmalar Merkezi Başkanı Rachid Lazraq ise önceliğin seçimlere ve temsili kurumlara güveni yeniden tesis etmek olduğunu ifade ediyor. Bunun için gerçek rekabetin güvence altına alınması, parti programlarının niteliğinin yükseltilmesi, para ve kayırmacılığın sınırlandırılması, kamu yönetiminin tarafsızlığının korunması ve siyasi aktörlerin geleneksel ve dijital medyaya daha eşit erişebilmesi gerektiğini savunuyor. Kanıtlanan seçim ihlallerine hızlı ve etkili yaptırım uygulanması da talepler arasında yer alıyor.
Bu nedenle Fas seçimleri açısından temel mesele yalnızca hangi partinin kaç sandalye kazanacağı değil; daha iyi temsil ve daha güçlü icraat taleplerinin arttığı bir ortamda siyasi sisteme güvenin yeniden kurulup kurulamayacağı olacak.
Katılım ve seçmen profili
Seçimlere katılım oranı, devletin yanı sıra bütün siyasi partiler için önemli bir sınav niteliğinde. 2007’de seçmenlerin yalnızca yüzde 37’sinin oy kullandığı seçimlerdeki düşük katılımın tekrarlanması, Arap Baharı sonrasında sürdürülen reform sürecine yönelik soru işaretlerini artırabilir.
Fas’ta milletvekilleri iki kademeli nispi temsil sistemiyle seçiliyor. Toplam 305 sandalye, iki ila altı milletvekili çıkaran 92 çok üyeli yerel seçim çevresinden belirleniyor. Kalan 90 sandalye ise bölgelere ayrılan 12 seçim çevresinde dağıtılıyor ve bu sandalyeler ağırlıklı olarak kadın adayların temsiline ayrılıyor.
İçişleri Bakanlığı verilerine göre mevcut milletvekillerinden 227’si koltuğunu korumak için yeniden yarışacak. Bu isimlerin 204’ü erkek, 20’si kadın, üçü ise parlamento danışmanı olarak görev yapıyor.
Kayıtlı seçmen sayısı 15 milyon 801 bin 162 olarak açıklandı. 2021’deki 17 milyon 983 bin 490 kişilik kayıtla karşılaştırıldığında seçmen kütüğünde yaklaşık 2,18 milyon, başka bir ifadeyle yüzde 12’nin üzerinde azalma görüldü. Kayıtlı seçmenlerin yüzde 54’ünü erkekler, yüzde 46’sını kadınlar oluşturuyor.
Seçmen kitlesinin en büyük bölümünü 60 yaş ve üzerindekiler meydana getiriyor. Bu yaş grubunda yaklaşık 4,74 milyon kişi bulunuyor. Buna karşılık 18-24 yaş grubunun, oy kullanma çağındaki yaklaşık 3,89 milyon gence rağmen kayıtlı seçmenler içindeki payı yalnızca yüzde 3 seviyesinde, yani yaklaşık 474 bin kişi. 25-34 yaş grubu da eklendiğinde 35 yaş altındakilerin toplam seçmen içindeki oranı yüzde 18’i aşmıyor.
Partiler ve seçim yarışı
Seçimlerde 28 siyasi parti yarışacak. Yerel ve bölgesel çevrelerde 1.848 aday listesi ile iki bağımsız liste bulunuyor. 2021’de 31 parti ve 1.704 liste yarışmıştı. Bu kez parti sayısı azalırken liste sayısı 1.850’ye, aday sayısı da 6.815’ten 7.288’e yükseldi. Rakamlar, siyasi aktörlerin sayısı düşse de adaylık yarışının daha kalabalık hale geldiğini gösteriyor.
Özgünlük ve Modernlik Partisi, İstiklal Partisi, İlerleme ve Sosyalizm Partisi ile Adalet ve Kalkınma Partisi, 92 yerel seçim çevresinin tamamında liste sunan başlıca partiler arasında yer alıyor. Mevcut hükümet koalisyonuna liderlik eden Ulusal Bağımsızlar Birliği de 92 yerel listenin tamamına ek olarak 11 bölgesel listeyle yarışa katılıyor.
Yarışın merkezinde mevcut hükümet çoğunluğunun iki önemli unsuru, Ulusal Bağımsızlar Birliği ile Özgünlük ve Modernlik Partisi bulunuyor. İkinci parti, daha önce 2011, 2016 ve 2021 seçimlerinde ulaşamadığı hükümet liderliğini bu kez elde etmeyi hedefliyor. İstiklal Partisi ise iki müttefiki arasındaki rekabetten yararlanarak birinci parti olmayı ve 2030 Dünya Kupası döneminde görev yapacak hükümetin başına geçmeyi amaçlıyor.
Sosyalist Halk Güçleri Birliği, İlerleme ve Sosyalizm Partisi, Halk Hareketi ve Adalet ve Kalkınma Partisi ise muhalefet cephesinin öne çıkan aktörleri. Bu partiler, seçim sonrasında ağırlıklarını artırmaya veya beklenmedik bir sonuç almaya çalışıyor.
Partilerin programlarında sosyal devletin güçlendirilmesi, sağlık sigortasının genişletilmesi, sosyal korumanın geliştirilmesi, konut desteğinin artırılması, gençlere iş sağlanması ve ekonomik büyümenin hızlandırılması ortak başlıklar olarak öne çıkıyor.
Boykot, kadın adaylar ve bağımsızlar
Fas’ın en büyük İslami hareketi Adalet ve İhsan Cemaati, özgür ve adil rekabet koşullarının bulunmadığı gerekçesiyle seçimleri boykot ediyor. Hareket, mevcut seçim düzeninin ülkeyi demokrasi, özgürlük ve adalet hedeflerine taşımadığını savunuyor. Radikal sol Demokratik İşçi Yolu Partisi de siyasi ve anayasal koşulların gerçek değişim sağlayacak rekabetçi seçimlere izin vermediğini belirterek boykot kararını yineledi.
Kadınların adaylık süreci de tartışmalara yol açtı. Yerel listelerde kadınların ilk sırada yer almasının sınırlı kalması ve bazı kadın adayların listelerinin reddedilmesi tepki çekti. Bakanlık verilerine göre 1.615 yerel listenin yalnızca 121’inin başında kadın bulunuyor. Bu oran yüzde 7,5’e karşılık geliyor. Kadınların seçimlerdeki en belirgin varlığı, kendilerine ayrılan bölgesel listelerde görülüyor.
Devlet, gençlerin yasama kurumlarına katılımını artırmak amacıyla ilk kez doğrudan teşvik paketi uyguluyor. 35 yaş altındaki adayların kampanya giderlerinin yüzde 75’i, 500 bin dirhem üst sınırıyla kamu tarafından karşılanabilecek. Bağımsız adaylıkların kolaylaştırılması da gençlerin geleneksel partilerin onay mekanizmalarına bağımlılığını azaltmayı amaçlıyor.
Buna rağmen bağımsız adayların ilgisi sınırlı kaldı. Yerel çevreler için yalnızca beş adaydan oluşan iki bağımsız liste sunulurken, 12 bölgesel çevrede hiçbir bağımsız aday yer almadı.
Yurt dışında yaşayan Faslılar ve seçim güvenliği
İçişleri Bakanlığı, yurt dışında yaşayan ve seçmen kütüğüne kayıtlı Faslıların vekaleten oy kullanabilmesi için çevrim içi bir platform oluşturdu. Avrupa, Kuzey Amerika ve Körfez ülkeleri başta olmak üzere ülke dışında yaşayan en az 6 milyon Faslı bulunuyor. Bu topluluk, para transferleri ve yaz aylarında gerçekleştirdikleri ziyaretlerle ülkenin ekonomik ve toplumsal hayatında önemli bir ağırlığa sahip.
Platform sayesinde yurt dışındaki seçmenler, Fas’ta kayıtlı başka bir seçmeni seçim günü kendi adına oy kullanması için vekil tayin edebilecek. Ancak yurt dışında yaşayan Faslıların doğrudan oy kullanması konusu; yöntem, seçim çevreleri, temsil oranı ve parti üyelikleriyle ilgili siyasi hassasiyetler nedeniyle henüz çözüme kavuşmuş değil.
23 Eylül seçimleri, sahte haber ve dijital manipülasyona karşı ağırlaştırılan cezalar altında yapılacak. Bir kişinin rızası olmadan sözlerinden veya görüntüsünden içerik üreten ya da yayanlar iki ila beş yıl hapis ve 50 bin ila 100 bin dirhem para cezasıyla karşı karşıya kalabilecek. Aynı yaptırımlar, seçmen veya adayları karalamak, özel hayatlarını ihlal etmek ya da seçim sürecinin güvenilirliğini zedelemek amacıyla sahte belge ve içerik hazırlayanlar için de geçerli olacak.
Yapay zeka, dijital medya veya başka araçlarla seçimlerin bütünlüğünü bozmayı amaçlayan uydurma materyaller üreten kişiler de bu kapsamda değerlendirilecek.
Partilerin kampanyaları için 450 milyon dirhem, yaklaşık 48,3 milyon dolar kamu kaynağı ayrıldı. Bu miktarın 50 milyon dirhemi, başında 35 yaş ve altı adayların bulunduğu veya bu adayları içeren listelere tahsis edildi. Kamu finansmanı 2021’deki 160 milyon dirhem seviyesine göre önemli ölçüde artırıldı. Aday başına harcama üst sınırı ise 600 bin dirhem olarak belirlendi.
Oy verme ve denetim sistemi
Sandalyeler, en büyük artık yöntemine dayalı nispi temsil sistemiyle dağıtılıyor. Önce her seçim çevresi için bir seçim kotası hesaplanıyor. Listeler, aldıkları oyların bu kotaya kaç kez ulaştığına göre sandalye kazanıyor. İlk dağıtımın ardından kalan sandalyeler, ellerinde en yüksek artık oyu bulunduran listelerden başlanarak paylaştırılıyor.
Seçim sürecinin bütün aşamalarını Merkezi Seçim İzleme Komitesi takip ediyor. İçişleri Bakanı ile Başsavcıdan oluşan komiteye bölgesel ve il düzeyindeki kurullar destek veriyor. Valiler, başsavcılar ve savcıların görev aldığı bu kurullar, seçim işlemlerinin yasalara uygunluğunu ve sahadaki uygulamaları izliyor.
Aralarında 20 uluslararası ve bölgesel kuruluşun temsilcilerinin bulunduğu toplam 3.006 gözlemci seçim sürecini takip edebilecek. Fas’ta bağımsız seçim gözlemciliği 2011’den bu yana anayasal güvence altında. Gözlemciler tespit ettikleri ihlalleri raporlarken, seçim sürecini etkileyen ihlallere müdahale yetkisi denetim makamlarında bulunuyor.
Partilerin başlıca vaatleri
Ulusal Bağımsızlar Birliği, yeni dönemde 1 milyon istihdam yaratmayı ve işsizlik oranını 2031’e kadar yüzde 9’a indirmeyi hedefliyor. Parti asgari ücretin 5 bin dirheme çıkarılmasını, sosyal yardımların enflasyona bağlanmasını ve çocuk başına yıllık vergi indirimi uygulanmasını öneriyor. Eğitimde öncü okulların yaygınlaştırılması, üniversite sayısının 12’den 27’ye çıkarılması ve 1.600 birinci basamak sağlık tesisinin yenilenmesi de programda yer alıyor.
Özgünlük ve Modernlik Partisi, 2027-2031 döneminde 1 milyon net istihdam oluşturma ve işsizliği yüzde 7’ye çekme sözü veriyor. İstihdamın Dünya Kupası, bilgi ekonomisi, sanayi, kırsal tarım ve spor ekonomisi üzerinden artırılması planlanıyor. Parti ayrıca asgari ücretin 5 bin dirheme, en düşük emekli aylığının 3 bin dirheme yükseltilmesini ve belirli gelir seviyesinin altındaki çalışanların gelir vergisinden muaf tutulmasını vadediyor.
İstiklal Partisi, evlenmeye hazırlanan gençlere mali destek verilmesini, 100 bin gencin dijital ekonomi için eğitilmesini ve 2031’e kadar 2 bin uzman acil servis doktoru yetiştirilmesini öneriyor. İnternet erişiminin tüm okullara yayılması, kamu hizmetlerinin dijitalleştirilmesi ve ailelerin satın alma gücünün korunması da vaatler arasında.
Sosyalist Halk Güçleri Birliği, 250 bin sanayi istihdamı yaratmayı, işsizliği yüzde 8’in altına indirmeyi ve kadınların iş gücüne katılımını yüzde 30’un üzerine çıkarmayı hedefliyor. Parti sağlık personeli sayısının artırılmasını, sınıf mevcutlarının azaltılmasını, araştırma bütçesinin yükseltilmesini ve 10 yeni üniversite merkezi kurulmasını savunuyor.
İlerleme ve Sosyalizm Partisi’nin programı, 1 milyon istihdam, sanayide 500 bin yeni iş ve sanayinin gayrisafi yurt içi hasıladaki payının yüzde 20’ye çıkarılması hedeflerine dayanıyor. Ücret artışları, sosyal yardımların yükseltilmesi, vergi reformu, kamu yatırım bankası ve küçük işletmelere destek de programın öne çıkan maddeleri.
Halk Hareketi, ailelerin eğitim, sağlık ve temel hizmet harcamalarını vergi matrahından düşebilmesini sağlayacak sosyal vergi hesabı öneriyor. Fiyat artışlarına karşı ulusal bir izleme platformu kurulması, kırsal ve dağlık bölgelere yönelik hizmetlerin geliştirilmesi ve Amazig dilinde eğitimin yaygınlaştırılması da partinin vaatleri arasında.
Adalet ve Kalkınma Partisi, demokratik tercih, eğitim, sağlık ve istihdam başlıklarına odaklanıyor. Kamu sağlık kurumlarına düzenli finansman sağlanmasını, sağlık sigortasının anne ve babaları da kapsamasını ve ilaç fiyatlandırmasının yeniden düzenlenmesini öneriyor. Tekel veya oligopol niteliğindeki sektörlere yüzde 40 kurumlar vergisi uygulanmasını savunuyor.
Sol İttifak ise kamu hastanesinde doğum yapan annelere yardım, ücretsiz kreşler, işsiz mezunlara geçici destek, gençler için 150 bin iş ve engellilere bağımsızlık ödeneği vaat ediyor. Eğitim ve sağlığa daha fazla kaynak aktarılmasını, sağlık çalışanı ve araştırmacı sayısının artırılmasını, ilaç fiyatlarının düşürülmesini ve temel ürünlerin katma değer vergisinden muaf tutulmasını öneriyor.
Seçim sonrası süreç
İçişleri Bakanlığının seçim sonuçlarını oylamanın ertesi günü, 24 Eylül’de açıklaması bekleniyor. Ancak sonuçlar, Anayasa Mahkemesinin olası itirazları karara bağlamasının ardından kesinleşecek.
Birinci partinin belirlenmesinden sonra anayasal süreç başlayacak. Kral, seçimlerde en fazla sandalye kazanan siyasi partinin başındaki ismi başbakan olarak görevlendirecek. Görevlendirilen başbakan, parlamentoda çoğunluk oluşturmak amacıyla diğer partilerle koalisyon görüşmeleri yürütecek.
Hükümet anlaşmasının sağlanmasının ardından bakan adayları krala sunulacak ve atamalar Anayasa’nın 47’nci maddesi uyarınca yapılacak. Yeni hükümetin resmen göreve başlayabilmesi için Temsilciler Meclisindeki 395 milletvekilinin mutlak çoğunluğundan, yani en az 198 milletvekilinden güvenoyu alması gerekecek.
